Babaları Kızlarını Çölde Ölüme Bıraktı — Ama Cesur Bir Çiftçi Her Şeyi Değiştirdi

Şanlıurfa’nın kavurucu temmuz güneşi, toprağın içini çoktan kızartmıştı. Saat daha altıyı yeni geçmişti; ufukta güneş yükseliyor, arazinin üzerinde dalga dalga serap titreşiyordu. Tarlalara su vermeye giderken, çöle doğru yalnız yürüyen iki kız çocuğunu gördüm: büyük olanı ancak on altı, küçük kardeşi onun eline tutunmuş. Üstlerinde toz, ayaklarında plastik terlik, gözlerinde uykusuz yılların çöküntüsü.

“Nereye gidiyorsunuz?” diye seslendim, traktörü durdurup. Büyük olan döndü. Sesinde titreşim, bakışında kırık bir direnç vardı: “Amca, bizi rahat bırak. Zaten kimse istemiyor bizi.” O anda anladım: köyün fısıltılarında dönen o zalim hikâyenin ete kemiğe bürünmüş hali karşımdaydı. Bu defa söylenti değil, insan; bu defa laf değil, bir canın sesi.

Büyük kızın adı Ayşe’ydi. Fatma’nın saçını okşarken kısık bir tonla söyledi: “Babamız ‘artık bizim kızlarımız değilsiniz’ dedi. Annem ağladı, ama hiçbir şey diyemedi. Dün gece bizi evden çıkardılar.” Hasan Demir’i tanırdım: şehir merkezinde dükkânı olan, geleneklere sıkı sıkıya bağlı bir adam. Zehra ise sessiz, itaatkâr. Ama iki çocuğu çöle sürmek… Hangi geleneğin adıydı bu?

O gece evlerinde kurguladığım sahne gözümün önünden geçti: Hasan volta atıyor, alnında derin çizgiler, sesi gür: “Bıktım dedikodudan! Namusumuz lekelenmiş!” Zehra köşede ağlıyor: “Onlar bizim kızlarımız. Daha çocuklar, nereye?” Hasan’ın kılıcı gibi kesen cevabı: “O yaşta kız ya tertemiz olur, ya hiç olmaz!” Gerçek neydi? Kıskanç komşuların çıkardığı fitne, Ayşe’nin matematikte birincilikleri, Fatma’nın güzelliği, farklı düşünmeleri… Bazılarının hazmedemediği şeyler, iki masumun kaderi olmuştu.

Karım Emine’nin ölmeden önceki sözleri geldi aklıma: “Mehmet, dünyada adalet varsa onu biz yaratırız. Kimse bizim yerimize doğru olanı yapmayacak.” O vakit pek anlamamıştım; şimdi iliklerime işliyordu. Bir insan ne zaman başka bir insanın değerini biçer? Kimin hakkı, bir çocuğun yaşamaya layık olup olmadığına karar vermek?

“Benimle gelin,” dedim, sesimde taş gibi bir kararlılıkla. “Evde bir gece kalın. Sonra bakarız.” Ayşe şüpheyle baktı: “Niye yardım ediyorsun? Sen de vazgeçersin sonunda. Herkes öyle yapıyor.” O küçücük cümle, koca bir hayal kırıklığının ağırlığıydı. “Bazen doğru olanı yapmak için sebep aramaya gerek yok,” dedim yavaşça. “Doğru olan kolay olmaz, ama yapılır.”

Traktöre tedirginlikle bindiler. Ayşe kardeşini kollarıyla sardı; Fatma’nın elleri titriyordu. Çöle doğru giderek yok olacaklarına inandığım iki kız, o an, hayata doğru dönmüştü. Ama bilmiyordum: bu yolculuk içimizdeki bütün suskunlukları uyandıracak, sadece bizi değil, bütün köyü değiştirecekti.

Eve yaklaşırken zihnimde cümleler çarpışıyordu: Doğru mu yapıyordum? Oğullarımı tehlikeye mi atıyordum? Toprağın her adımda gıcırdayışı sanki içimdeki çelişkiydi. Emine’nin bir sözü daha: “İnsanlar korktuklarını anlamaya değil, yok etmeye çalışırlar.” Korkunun kurbanları yürüyordu önümde. “Korkmayın,” dedim, sakin kalmaya çabalayarak. Ayşe durdu, gözlerinde yaşına ağır bir olgunluk: “Amca, bizim için güvenlik diye bir şey yok. Bu sabah ailemiz bizi öldürdü. Bugün yardım edersin, yarın vazgeçebilirsin.” Bir çocuğun ağzından dökülen bu çıplak hakikat içimi kavurdu. “Neyin günah olduğuna kim karar veriyor?” dedim. İkimiz de sustuk. Sorunun ağırlığı, öğretilmiş kalıpların üstüne çöktü.

Bahçede çalışan oğlum İbrahim bizi görünce kaşlarını çattı: “Baba, bunlar Demir’in kızları mı? Ne yapıyorsun?” “Misafirlerimiz,” dedim kısaca. “Bu gece bizde kalacaklar.” İbrahim sertti: “Ailemizi tehlikeye atıyorsun.” Tam o sırada küçük oğlum Ali kapıdan çıktı; yüzünde anlayış: “Hoş geldiniz. Ben Ali. Aç olmalısınız. Annem güzel yemek yapardı; ben ondan öğrendim.” Fatma ilk kez, küçük ve çekingen bir gülümsemeyle yumuşadı. İbrahim bana fısıldadı: “Baba, ciddiyim.” Ben de ona fısıldadım: “İki yabancı yüzünden insanlığımızdan vazgeçersek, ne zaman güvende sayılırız?”

O akşam sofrada sessizlik ağırdı; Ali’nin nazik soruları, Ayşe’nin “Severdim… matematiği” diye geçmiş zamanda dökülen sesi, “Artık okula gidemiyoruz” diyen Fatma’nın kısık tonu… “Çünkü artık kimsenin kızı değiliz,” dediğinde, evin duvarları bile ürperdi. İbrahim’in yüzünde bir şeyler değişiyordu.

Gece yanıma geldi: “Baba, köy duyarsa başımız derde girer.” Yıldızlı gökyüzüne bakarak sordum: “Korkuyla yaşamak, yaşamak mıdır? Oğlum, bazı anlar vardır; ya insan olduğumuzu kanıtlarız ya da insanlıktan düşeriz. Bu, o anlardan.” Ertesi sabah kızlar, “Birileri gelip bizi geri alacak” korkusuyla uyumamışlardı. Ben tarlada tek bir cümlede kararımı kristalleştirdim: Asıl günah bu masumları koruyamamak olurdu. Ne pahasına olursa olsun onları koruyacaktım.

Üçüncü gün, evin ritmi değişmeye başlamıştı. Ayşe mutfakta yardım ediyor, Fatma bahçede Ali’yi merakla izliyordu. İlk kez yüzlerinde gerçek gülümseme gördüm—ama huzur kısa sürdü. Komşum Osman geldi: “Mehmet, köy konuşuyor. Kendini ve çocuklarını düşün.” Ayşe mutfaktan çıktı, cümlelerimizden ürküp geri çekildi. Osman gidince İbrahim yine geldi: “Böyle devam edemez. Yarın evlenmek istesem insanlar ne der?” Ellerini tuttum: “İnsan olmanın bedeli var. Korkudan insan olmaktan vazgeçersek asıl o zaman kaybederiz.” Ali araya girdi: “Abi, dün ölüme terk edilmişlerdi. Bugün yavaş yavaş güveniyorlar. Bu hiçbir şey değil mi?” İbrahim başını eğdi; ilk kez “Doğru nedir, yanlış nedir, emin değilim,” dedi. “İşte o zaman doğru yoldasın,” dedim.

Ayşe yanıma geldi: “Amca, sizi zor duruma sokuyoruz. Belki gitmeliyiz.” “Nereye?” “Bilmiyoruz. Ama başınızı belaya sokmayız.” “Hayır,” dedim, ilk kez bu kadar net: “Burası artık sizin eviniz. Kimse sizi alamaz.” O akşam sofrada ilk kez gerçek bir aile gibi oturduk. Fatma okul anılarını, Ayşe ev işlerini anlattı: “Yemek yapmayı bilirim. Yük olmak istemiyorum.” “Yük değilsin,” dedi Ali; “Ailemizsin.”

Ertesi gün kızlar bahçeye indi. Ayşe’nin elleri toprağa alışkın değildi, ama öğrenmeye açıktı. “Toprak yalan söylemez,” dedim. “Ne verirsen onu alırsın.” “Keşke insanlar da böyle olsa,” diye mırıldandı. Öğleden sonra bahçe duvarının ardında toplanan kadınların fısıltıları geldi: “Mehmet ne yapıyor? Ben olsam kendi kızımı düşünürdüm… Ama zavallı kızlar, nereye gitsinler?” Ayşe’nin yüzü gerildi; Fatma başını eğdi. “Boş verin,” dedim. “İnsanlar konuşur. Vicdanınız rahat mı—önemli olan bu.”

Akşam İbrahim: “Masum olduklarını anlıyorum artık. Ama baskı artıyor.” “Düşünmeye başlamak, doğruya giden ilk adım,” dedim. Gece Ayşe: “Masum olduğumuzu kanıtlamak istiyoruz; nasıl?” “Kanıtlamana gerek yok kızım,” dedim. “Masumsun. Asıl mesele, bu yaşadıklarının sana öğrettiği şeyler: insanların zalimliğini de, senin gücünü de.”

Dördüncü haftanın başında fısıltılar açık konuşmaya dönüştü. Pazarda bakışlar; kimisi başını sallayarak destek, kimisi çatık kaşla uzaklaşma. Ama asıl fırtına salı sabahı patladı: Bahçe kapısı şiddetle açıldı; Hasan Demir içeri daldı, arkasında üç yaşlı. Yüzü kıpkırmızı, nefes nefese: “Mehmet, bu ne cüret? Benim kızlarımı evinde saklıyorsun!” “Saklamıyorum, koruyorum,” dedim sakinlikle. “Koruma mı? Onlar benim kızım, ne istersem yaparım!”

Ayşe ve Fatma kapıda belirdiler. Fatma’yı bacakları taşımaz oldu. Ayşe’nin sesi titredi ama dimdikti: “Hayır. Artık evimiz burası.” Hasan küplere bindi: “Bana ‘hayır’ mı diyorsun? Ben senin babanım!” Ayşe, bir bıçak gibi sözünü sapladı: “Baba olan evladını çöle gönderir mi?”

Köyün ucundan bir siluet koşarak geldi: Zehra. Saçı başı dağılmış, eteği çamur. “Kızlarım, iyi misiniz?” Fatma annesine atıldı: “Anne…” Zehra kızını sarıp ağladı: “Ben de her gece ağladım.” Hasan diş biledi: “Zehra, geri gel.” Zehra ilk kez dik durdu: “Hasan, bunlar bizim çocuklarımız. Nasıl terk ettik?” “Mahalle ne der?” “Müşterilerin mi önemli, kızların mı?” Zehra’nın titreyen ama kararlı sesi hepimizi yerinden etti.

“Bu evde kalamazlar. Köyün düzeni bozulur!” dedi Hasan. “Hangi düzen?” diye sordum. “Masumu cezalandıran düzen mi?” Mahmut Dede araya girdi: “Mehmet, iyi niyetlisin; gerilimi görüyorsun.” “Görüyorum, dede. Ama soru şu: Bu gerilim haklı mı?” “Geleneklerimiz var,” dedi. “Peki, gelenek masumun ölümünü mü gerektirir?” Kalabalığın yüreğine sükût indi. İbrahim yanıma geldi, sesi net: “Baba haklı. Ben de kızları destekliyorum.” Hasan şaşkın: “Sen de mi?” “Kendi kızlarım olunca da koruyacağım.” Ali omuz verdi: “Bu kızlar ailemiz. Kimse onları incitemez.”

Hasan çevresine baktı; getirdiği adamlar bile kararsızdı. “Zehra, gel!” Zehra kızlarından ayrılmadı: “Karşı gelmiyorum, Hasan. Anne oluyorum.” O akşam Zehra kızlarıyla kaldı; yılların suskunluğunu konuştular. “Sizi koruyamadım,” dedi. “Şimdi buradasın,” dedi Fatma. Gece dönerken söz verdi: “Her fırsatta geleceğim.”

Ertesi gün yeni bir durum: Genç anneler, “Bu bizim de başımıza gelebilir” diyerek Ayşe ve Fatma’yı desteklemeye başladı; gelenekçi kanat ise “düzen bozulur” diye sertleşti. Köy ortadan yarıldı. Ayşe, “Köyü ikiye böldük,” dedi. “Hayır,” dedim. “Köy çoktan bölünmüştü; sen gerçek yüzü görünür kıldın. Adaletten korkanlar var; çünkü adalet herkesi eşit kılar.”

Beşinci haftanın sonunda muhtarın çağrısıyla meydanda büyük toplantı. Yaşlılar önde, gençler arkada; kadınlar bir yanda, erkekler bir yanda: sanki mahkeme. Muhtar: “Mehmet’in evindeki kızların durumu…” Hasan atıldı: “Basit. Ben istemiyorum; Mehmet de barındırmasın!” Köyün genç öğretmeni Hülya: “Neden istemiyorsun?” “Namusları tartışılır. Dedikodu var.” “Hangi dedikodu?” Hasan bocaladı: “Okula giderken erkeklerle konuşmuşlar. Sesli gülmüşler…” Meydanda alaycı homurtular. Ahmet Dede: “Oğlum, bunlar günah mı? Kız çocuğu gülmez mi?”

Zehra meydanın ortasına geçti: “Ben konuşacağım.” Hasan: “Zehra, karışma!” “Karışacağım. Çünkü onlar benim çocuklarım.” Titreyen sesiyle, ama sapasağlam söyledi: “Bu kızlar masum. Ayşe çalıştığı için kıskanıldı; Fatma güzel diye çekemediler. Bu mu günah?” Hasan, “Ev kadını olarak kal,” diye susturmaya kalktı. Zehra: “Artık susan Zehra yok. Anne olarak konuşuyorum.”

Ayşe ayağa kalktı. On altı yaşında bir kız, ama cümleleri bir dağ gibi: “Bizi tanımadan yargıladınız. Dinlemeden karar verdiniz. Ama biz buradayız. Hâlâ insanız. Hâlâ yaşamayı hak ediyoruz. Ne yaptık? Ders çalıştık. Hayal kurduk. Bu mu günah? Gülmek mi günah? Yaşamak mı?” Meydanı bir sessizlik kapladı. Fatma kısık ama berrak bir sesle: “Ben on dört yaşındayım. Daha hayatı öğreniyorum. Ama öğrendim ki güçlü olan haklı sanılıyor, kadın olarak doğmak günah sayılıyor.” Kadınların gözleri doldu. Hacer Nine, seksen yıldan süzülen bir netlikle: “En büyük günah masumu incitmektir. Masumsa koruyacağız.”

Mahalle imamı Hüseyin Efendi: “Gelenekleri korumalıyız. Göz yumarsak, başka kızlar da aynı yola girer.” Öğretmen Hülya sordu: “Hangi yol? Eğitim mi? Hayal kurmak mı?” Soru, imamın yüzünde uzun bir gölge bırakıp geçti. Gençler söz aldı: üniversiteli Murat, “Bu kızlar umudumuz,” dedi. “Onları kaybedersek geleceğimizi kaybederiz.”

Saatler süren tartışmanın sonunda muhtar kararı açıkladı: “Köy olarak çözeceğiz. Ama kimse kimseyi zorla bir yere götüremez. Kızlar nerede yaşamak istiyorsa orada yaşar.” Hasan: “Adaletsizlik! Hakkım gaspediliyor!” Muhtar: “Hangi hak? Çocuklarını öldürme hakkın mı?” Hasan sarsıldı. Ayşe akşam bana: “Bugün ilk kez sesimiz duyuldu.” “Evet kızım. Değişim başladı.”

Altı ay sonra, sonbaharın ilk yaprakları yere düşerken, evin içinde başka bir ritim vardı. Ayşe köyün gençlerine matematik dersi veriyor, Fatma küçük çocuklara okuma yazma öğretiyordu. O sabah Fatma koşarak geldi: “Mehmet amca! Ayşe abla üniversite sınavını kazandı!” Kalbim, güneşin altında su bulmuş toprak gibi içten içe şükretti: Ankara, Matematik Öğretmenliği; hem de burs.

Ayşe bahçe kapısından girerken yüzünde büyük bir gülümseme, gözlerinde ayrılığın sızısı: “Mutluyum, ama hüzünlü de… Sizi bırakıp gideceğim.” Omzuna elimi koydum: “Gitmiyorsun; uçuyorsun. Biz her zaman seninle olacağız.” İbrahim ve Ali sarıldı: “Ablamız!” İbrahim fısıldadı: “Haklıydın baba. Onları korumak doğruydu. Sadece kendilerini değil, hepimizi kurtardılar.”

Akşam beklenmedik bir ziyaretçi: Zehra. Bu kez gizlice değil, başı dik, gözleri aydınlık. “Artık kimse beni kızlarımdan alıkoyamaz,” dedi. “Hasan’la konuştum. Köydeki değişimi gördü; gençlerin sözünü duydu; kızlarının cesaretinden gurur duydu.” Ayşe, “Eve dönebilir miyiz?” diye sordu. Zehra, gerçeği saklamadan: “İsterseniz. Ama biliyorum: sizin yuvanız artık burası.” Hepimiz gülümsedik; bu ev artık sadece bir çatı değil, bir bağdı.

O akşam altı kişilik bir sofrada huzur vardı. İbrahim etrafına bakıp dedi ki: “Hepimiz değiştik. Ben önyargılarımdan sıyrıldım; Ali daha cesur oldu; babam liderliğini gösterdi.” Fatma sordu: “Peki biz?” “Siz hayatta kalmayı öğrendiniz. Ve daha da önemlisi, başkalarına da yol gösterdiniz.” Köyde de rüzgâr dönmüştü: gençler daha yüksek sesle konuşuyor; kadınlar daha çok söz alıyor; eğitimin kıymeti artıyordu.

Ayşe Ankara’ya gitmeden köyde bir veda konuşması yaptı: “Altı ay önce buraya ölmek için gelmiştim; şimdi yaşamak için gidiyorum. Öğrendim ki ölüm sadece nefesin durması değil; hayalinden vazgeçmek, umudunu kaybetmek de ölüm. Siz bana hayatı geri verdiniz; ben de size bir şey bırakıyorum: değişimin mümkün olduğunun umudu.” Sonra yanıma geldi: “Mehmet amca, en önemli şey ne biliyor musun? Korku, cesaretin yokluğu değil; cesaretin hammaddesi. Korkmadan cesur olunmaz; korkuya rağmen doğruyu yapabilmek gerçek cesarettir.”

Ayşe dosyalarını, hayallerini alıp Ankara’nın yolunu tuttu—ama ardında bir kıvılcım, bir hareket, yeni bir dil bıraktı. Fatma da onun izinden gidecek, okuyacak, öğretmen olacaktı.

Pencereden dışarı bakarken düşünürüm: Kaç kez değişim fırsatını ıskalarız? Kaç kez önyargılarımız, insanlığımızı bastırır? Bu hikâye bana öğretti: cesaret bulaşıcıdır; bir kişinin doğru olanı yapması, başkalarında cesareti uyandırır. Aile kan bağıyla değil, sevgiyle kurulur. Bazen tanımadığın birini kurtarmak, aslında kendini kurtarmaktır. Ve gelenek dediğimiz şey—sorgulandığında, adaletle sınandığında—değişebilir.

Bahçede Fatma çiçekleri suluyor; Ali yardım ediyor. İbrahim, köyün gençlerine iş öğretiyor. Zehra, kızlarına hem anne hem dost olmuş; Hasan’ın yüzünde de kabullenişin gölgesi. Ayşe Ankara’da matematik öğretmeni olma yolunda; her derste, bir köyün değişebileceğine dair inancı taşıyacak.

Dünyada adalet varsa—Emine’nin dediği gibi—onu biz yaratırız. Bir kişinin cesareti, bir evin kapısından taşıp bir köyün meydanına yayılır; meydandan da yarınlara. O sabah çöle doğru yürüyen iki kız, bir adamın “gelin” deyişiyle yön değiştirdi. Bugün biliyorum: o karar, üç hayatın değil, bir köyün kaderini değiştirdi. Çünkü bazen bir kişinin cesareti, bütün bir sistemi yeniden düşündürür. Ve güneş, aynı toprakta bu kez umut diye bir şeyin filizlendiğine tanıklık eder.